1650—Landgoed Courzand

Charlois had in vroeger jaren ook een heus landgoed, namelijk het Landgoed Courzand.  Het Courzand was een gebied op de grens van Charlois en Pernis. Zo ongeveer waar nu Heijplaat ligt. In vroeger tijden liep er vanuit de Oude Maas een brede rivierarm, de Koedood, naar wat nu de Nieuwe Maas is. Hij mondde uit recht tegenover Schiedam.  In de loop der jaren werd de Koedood steeds smaller. Beide zijden van deze rivier werden bedijkt. Maar het onderhoud hiervan werd op een gegeven moment te duur en toen werd besloten om de Koedood af te dammen en daarin een sluis te maken. Door middel van het graven van de Robbenoordse vliet zorgde Charlois voor de afwatering van de Koedood naar de Maas, recht tegenover Delfshaven. Nu ontstond er in de loop der jaren buiten de afdamming van de Koedood in de Maas een plaat. Die plaat kreeg de naam Courzandt. Deze werd steeds groter en in 1621 werd hij voor het eerst verpacht. Langzamerhand werd dit gebied in cultuur gebracht. Er werd riet, gras en groenten verbouwd. In 1643 was dit voor de Grafelijkheid reden om bij de verpachting te eisen dat het gebied bedijkt werd. Er werd toen ook een geul gegraven door het Courzand, die bovendien van kaden werd voorzien. Later werd die geul ingericht als Koedoodse haven. De Kille die eerst nog de scheiding vormde van de plaat Courzand en het vasteland slibde langzamerhand dicht en zo ontstond een groot aaneengesloten grondgebied. Een van de eerste pachters was Aert Vermaet. Rond 1650 werd er een mooi herenhuis gebouwd. Zo kreeg het de allure van een heus landgoed van ruim 68 hectaren groot.  Hiervan viel 30 hectaren onder de gemeente Charlois en 38 hectaren onder de gemeente Pernis. Na het overlijden van Vermaet kwam de pacht in handen van Aegidis Groeninx de zeer rijke burgemeester van Rotterdam. Via allerlei verervingen kwam het landgoed in later jaren in het bezit van Johan van den Honert. Als hij en zijn vrouw kinderloos sterven, wordt het landgoed geërfd door de Amsterdamse Johanna Visch. Als Amsterdamse wilde zij waarschijnlijk geen bemoeienis met zaken zo dicht bij Rotterdam en had kennelijk ook geen belangstelling voor dit stukje mooi Charlois en Pernis en zij besloot het landgoed te verkopen.

Daarom kon men in de Rotterdamse Courant van 21 september 1844 een advertentie aantreffen waarin de verkoop van het landgoed werd aangekondigd. Het werd beschreven als een kapitaal en uitgestrekt landgoed, gelegen onder de gemeenten Charlois en Pernis, aan de rivier de Maas tegenover de stad Schiedam. Het was voorzien van een hecht en sterk, logeabel Herenhuis, stallen, arbeiderswoningen en een buitenplaats met vijver. Het landgoed bevatte ook moestuinen en een boomgaard, en ook bouwland, rietland, weilanden en grienden. Het geheel was belast met een jaarlijkse erfpacht van 200 gulden. De kopers waren toen Jan Florus Kleinjan uit Poortugaal en Cornelis Ary Dekker uit Rhoon, die ruim 40.000 gulden betaalden. Helaas overleed Cornelis het jaar erna en werd het landgoed weer van de hand gedaan en gekocht door de familie Cornelis Schram. Dat was een aannemersfamilie uit Sliedrecht, die klaarblijkelijk niet het plan hadden om hun intrek te nemen in het herenhuis, want dat lieten ze enkele jaren later afbreken. Gelijktijdig werd een mooi iepenbos gerooid, dus het aanzicht van het landgoed werd er toen niet beter op. Gelukkig lieten zij de boerderij voor de pachters wel ongemoeid en bouwden er enkele jaren later zelfs een grote schuur bij. Ook werden een aantal stallen omgebouwd tot woningen. Waarschijnlijk beschouwde de fam. Schram het Courzand meer als een onderneming die geld moest opleveren, dan als een chique buitenverblijf om de sier mee te maken. 

Rond 1850 was Willem Herweijer pachtboer van Courzand, hij was getrouwd met Aaltje Groeneveld. In die jaren kwam ook zijn zwager Floris GroeneveId uit Strijen naar Courzand, eerst nog als bouwknecht, maar toen zijn zwager Willem in 1854 terugging naar Zuid-Beijerland, werd Floris pachtboer van het landgoed. Aaltje, de oudste zus van Floris stierf in 1869 en Willem hertrouwde met Jaapje Hoek en kwam in 1880 terug naar Courzand. Helaas een jaar later kwam Willem onverwacht te overlijden en stond Floris er weer alleen voor. Dat was waarschijnlijk de reden dat zijn broer Johannis Groeneveld in 1882 een deel van het landgoed huurde en daar ook kwam wonen.

De familie Schram besloot in 1891 het landgoed te verkopen. Toen was de gemeente Rotterdam er als de kippen bij. In die tijd had Rotterdam al plannen om zijn havens uit te breiden en alle gronden langs de Maas waren welkom. Ook de annexatie van Charlois en Katendrecht hing al in de lucht. Dus nu was er geen enkele aarzeling. Rotterdam kocht Courzand voor 123.000 gulden.  Concrete plannen waren er op dat moment nog niet, zodat de toenmalige huurders het landgoed konden blijven gebruiken en bebouwen. De huurders waren dus Floris Groeneveld en zijn broer Johannis Groeneveld. Eerstgenoemde woonde op de boerderij en werd wel “de boer van Courzand” genoemd. Alhoewel het mooie herenhuis al reeds gesloopt was, mag Courzand door zijn grootte en diversiteit ook toen nog wel als landgoed betiteld worden. In 1892 werd een huurcontract opgemaakt voor de duur van twee jaar, maar in 1894 werd besloten het opnieuw te verhuren aan de Groenevelds en nu zelfs voor zeven jaar. De huursom werd vastgesteld op 300 gulden voor Floris en 250 gulden voor Johannes. Wel behield Rotterdam het recht op vroegtijdige opzegging. Dit huurcontract werd nog tweemaal met zeven jaar verlengd tot aan 1915. De Groenevelds konden dus nog geruime tijd voorspoedig boeren op Courzand.

Maar reeds in 1895 bij de annexatie van Charlois werd het heel spannend voor de Groenevelds. Rotterdam had plotseling grootse havenplannen. De gemeenteraad van Rotterdam besloot om grote delen van Katendrecht en Charlois te onteigenen om daar de Maashaven te kunnen graven. Veel Charloisers en natuurlijk de Katendrechters waren daar zwaar op tegen. Op allerlei manieren probeerden zij dit plan onderuit te halen. Vanuit Charlois werden er verwoede pogingen gedaan om Courzand op te offeren en daar de haven te laten graven. Maar de directeur van de Rotterdamse Gemeente Werken, de Jongh, vond toentertijd dit geen goede locatie voor een nieuwe haven, dus bleef Courzand gespaard. De Groenevelds konden opgelucht ademhalen.

In 1895 ontsnapte Courzand dus de dans en bleef gewoon een landgoed en ook de haven, die dwars door het gebied liep, bleef zijn activiteiten houden. Lange tijd werd vanuit die haven ook een veerdienst met Schiedam verzorgd en lagen er aken voor de aardappelhandel met Schiedam. De haven herbergde ook een tiental schouwen van boutschieters. Met hun schouw van een meter of vijf en vergezeld door hun jachthond trokken die boutschieters voor een of zelfs twee weken eropuit en probeerden in de Brielse Maas, het Haringvliet of de Moerdijk gevogelte schieten. Buiten het jachtseizoen verlegden de boutschieters doorgaans hun activiteiten naar de visserij. Bij de annexatie van Charlois in 1895 wist Courzand dus nog de dans te ontspringen en gaf Rotterdam er de voorkeur aan om Katendrecht en een deel van Charlois af te breken en daar de Maashaven te graven. Maar het was duidelijk dat ook Courzand in de gevarenzone lag. Gelukkig ging de onteigening in Katendrecht niet zo snel als gehoopt en vertraagde dat de aanleg van de Maashaven, maar toen die gereed was, lagen de plannen voor nieuwe havens al klaar. Het grote prestige project was de Waalhaven, waarvoor in 1907 het plan werd gelanceerd. De gemeenteraad nam hierover in 1908 een positieve beslissing. En dit plan was het doodvonnis voor het landgoed Courzand. De Waalhaven was een groot project dat vele jaren zou duren, maar Courzand zat in de kopgroep. Het eerste gedeelte van het project besloeg de buitengronden van Courzand en het ernaast gelegen Hoogenoord. De gemeente Rotterdam was reeds eigenaar, dus er hoefde niets meer onteigend te worden, alleen de huur opzeggen volstond. Het besluit zal de gebroeders Groeneveld niet verrast hebben. Met spoed werd begonnen met het baggerwerk met het gevolg dat een groot deel van het landgoed al snel werd omgetoverd in een havenbekken en er voor Floris en zijn broer steeds minder land beschikbaar was voor de landbouw. De dan 80-jarige Floris Groeneveld besloot zodoende in april 1911 zogenaamd ‘Boelhuis’ te houden, waarbij in aanwezigheid van een Charloisse notaris alle levende have en alle werktuigen en gereedschappen bij opbod werden verkocht. Dat moet een heel trieste dag geweest zijn voor Floris. Daar moest hij afscheid nemen van de werkpaarden waarmee hij jarenlang het land bewerkt had en van de vijf koeien die iedere morgen bij het melken hem met blij geloei verwelkomd hadden. Het afscheid van de mestvaalt, door de notaris geschat op ongeveer 60 karrevrachten, zal wellicht de lucht weer wat opgeklaard hebben.

Nog voor het grote Waalhaven-project werd het al duidelijk dat het landgoed uiteindelijk zou moeten verdwijnen. In 1902 werd namelijk door een consortium van bijna alle Rotterdamse reders de Rotterdamse Droogdok Maatschappij N.V. (RDM) opgericht. Zij kozen voor een locatie direct naast het Courzand op de plaat Boven-Heijplaat. Toen dan ook bij het graven van de Waalhaven een groot deel van het landgoed opgeslokt was en de laatste huizen werden afgebroken, liet het RDM op die plek voor een deel van zijn medewerkers een dorp voor bouwen, het Tuindorp Heijplaat. Op de plaats van de boerderij van Groeneveld verrees toen de feestzaal Courzand, zodat de naam ‘Courzand’ gelukkig niet in de vergetelheid zou raken.

Met het vertrek van beide broers Groeneveld en de afbraak van de boerderij en de laatste huisjes kwam een roemloos einde aan het mooiste landgoed van Charlois. Eens temeer wordt duidelijk dat onze, mede door het havenbedrijf verkregen, welvaart ten koste is gegaan van heel veel mooie natuur. En zoals we weten, was de honger van Rotterdam nog lang niet gestild. Na Katendrecht en landgoed Courzand zou er nog veel Charlois natuurschoon verdwijnen.