1848—De Charloisse zalmvissers

Bij het Charlois van vroeger denkt men doorgaans aan een dorp met landbouwers en havenwerkers en niet direct aan een vissersdorp. Maar toch woonden er in het verleden ook een behoorlijk aantal zalmvissers. In de hoogtij dagen van de visserij in de tweede helft van de negentiende eeuw waren dat er minstens een tiental. U zult zich wellicht afvragen wat een zalmvisser te zoeken had in dat landbouwdorp. Het voor de hand liggende antwoord is ‘zalm’ en die was er volop in de Maas. De rijnzalm was als klein zalmpje ergens in Duitsland hogerop in de Rijn geboren. En na een aantal jaren zich vet gegeten te hebben in de oceaan, wilde hij of zij nakomelingen maken op dezelfde plek, waar zij hun gelukkige jeugd hadden doorgebracht. Zo zwommen ze vanuit de oceaan via de Noordzee en onze rivieren naar hun geboorteplekje hogerop in de Rijn. Veel zalmen passeerden op die manier Charlois, alwaar zij werden opgewacht door de snode vissers.

Hoe vang je zalmen? De oudste manier om zalm te vangen was met de steek van gevlochten wilgenhout die loodrecht in de rivier stond. Aan deze schutting werden de zalmfuiken vastgemaakt. De schutting dreef de vis naar de fuik. Bij het gebruik van zogeheten handzegens waren de vangsten hoger. De zegen is een lang net dat van een strandje of een plaat in een grote boog met een roeiboot in de rivier wordt gegooid en daarna weer wordt binnengehaald. De Charloissers maakten dikwijls gebruik van drijfnetten midden in de rivier. De bedoeling was dat de zalmen verstrikt raakten in die netten. Doorgaans woonden de vissers in Charlois in de buurt van de haven, zoals Sluisjesdijk, de Rietdijk, de Heijschedijk en achter het Sluisje.

Charloisse vissersfamilie. De bekendste vissersfamilie in Charlois was de familie Prins. De patriarch van de Charloisse Prinsen was Cornelis Johannes Prins geboren in 1821 in Krimpen aan de Lek. Hij trouwde met dorpsgenote Wilhelmina Kalkman. Na hun huwelijk verhuisden zij rond 1848 naar Charlois en begonnen zich daar te bekwamen in de zalmvisserij. Het paar ging wonen op Sluisje nr. 708h. Zij kregen acht kinderen, waarvan alle vier de zonen weer visser werden. Bij de zalmvisserij in Charlois kon je dus om de familie Prins niet heen. Waarom kozen Cornelis en Wilhelmina voor dat boerendorp Charlois? Waarschijnlijk konden zij in de buurt van Charlois vispercelen pachten die voor hen nog betaalbaar waren, hetgeen elders door de concurrentie niet zo makkelijk meer was. Charlois was trouwens niet zo slecht gedacht, want in het Amsterdamse Handelsblad van 1 juli 1860 stond als bijzonderheid vermeld: ‘Op de zalmvisscherij op de plaat tegenover Charlois, zijn in deze week in één getijde niet minder dan 30 zalmen gevangen, wat als zeer buitengewoon kan worden beschouwd‘.  Heel waarschijnlijk was onze Cornelis Prins daarbij betrokken. Dertig zalmen vertegenwoordigden toentertijd een waarde van zeker 800 gulden. Daar moest een dagloner bijna twee jaar voor werken.

Taaie mannen. Zalmvisser was een zwaar beroep met zeer wisselvallige opbrengsten, soms vingen ze meerdere zalmen op een dag, maar er waren ook weken dat er niets gevangen werd. Er waren vette jaren met grote vangsten, maar ook magere jaren met heel weinig verdiensten. Bovendien was het geen beroep van acht tot zes, maar moest men de werktijden aanpassen aan het gedrag van de zalm.

Het kon ook flink stormen en regenen en dan was het gevaarlijk op de rivier. Je moest ook nog oppassen dat je niet in aanvaring kwam met de andere scheepvaart. Menig visser is verdronken als zijn bootje omsloeg of hij overboord viel. Je moest als visser soms ook nog uren roeien voor je op de jou toegewezen visstek was, dus het was regelmatig noodzakelijk om op het bootje te overnachten, met alleen een schamele huik als onderkomen. Na de vangst was het doorgaans ook weer uren roeien om je kostbare buit bij de zalmafslag af te leveren. Maar in een beetje goed zalmjaar werd er redelijk goed verdiend en dat vergoedde veel. Maar zoals later in dit verhaal blijkt, was niet ieder jaar een feestelijk zalmjaar. Alleen taaie mannen werden en bleven zalmvisser.

Zalm ondernemers. Dat er goed te verdienen was aan de zalmvisserij, dat rook ook het grote kapitaal. Ondernemers met wat geld zagen reuze winsten en pakten de zaak direct groots aan. Kort na elkaar werden er diverse grote zalmzegenvisserijen opgericht. Terwijl vóór 1850 zalmen werden gevangen met steken, drijfwant en zegens van min of meer bescheiden afmetingen, visten laatstgenoemde bedrijven met grote netten en met zwaar materieel. Alles werd gemechaniseerd, zo werd de taak van de roeiers overgenomen door paarden en later door een stoombootje. De zalmzegens kregen enorme afmetingen van wel 400 meter. De eerste grote zalmzegenmaatschappij was De Merode nabij de huidige Brienenoordbrug. Deze werd opgericht in 1848. In de jaren erna volgden er nog vele anderen. Om de markt zo veel mogelijk te kunnen beheersen, besloten de grote visserijbedrijven om een gezamenlijke afslag in te richten en wel aan de Kralingseveer. Het bekende zalmhuis is daar nog het overblijfsel van.

De grote visserijbedrijven gingen de dienst uitmaken. De individuele vissers kregen het steeds moeilijker. Waarschijnlijk had de Charloisse Cornelis Prins toen zijn schaapjes al op het droge, maar zijn drie Charloisse zoons die ook zalmvisser waren geworden, kregen het hierdoor een stuk moeilijker. In aanvang verdienden zij een goede belegde boterham, want in de tachtiger jaren van de negentiende eeuw bleef de zalmvisserij nog steeds een booming business. Maar vanwege het succes ging de overheid ook steeds hogere bedragen vragen voor de pacht van visgronden en werd die pacht niet meer te betalen voor de gemiddelde zelfstandige visser. Hen wachtte de loondienst bij een groot visserijbedrijf en daar voelden de gebroeders Prins kennelijk weinig voor.

De familie Prins in de tegenaanval. De gebroeders Prins en een aantal vissers uit Krimpen aan de Lek namen het initiatief om in 1886 een vennootschap met de naam ‘De zalmdrijversmaatschappij Kralingseveer’ op te richten. Willem, Jacob en Johannes Prins namen elk met een aandeel van fl.250,- deel aan de vennootschap; een fors bedrag voor die tijd. Er werd gevist op zalm, elft en steur. Alle vis werd door de directeur van de vennootschap naar de afslag van het Kralingseveer gebracht, waarbij 80% van de opbrengst voor de visser was en 20% voor de maatschappij. Ieder aandeelhouder had het recht om op de door de maatschappij gepachte vispercelen te vissen. Dat ging bij toerbeurt en het lot bepaalde de volgorde tussen de vissers.

Er mocht uitsluitend gevist worden met een drijfwant. Zo konden de Charloisse familie Prins enigszins een vuist maken tegen die grote visserijbedrijven, die veel kapitaalkrachtiger waren. Na het topjaar 1885/86 wisselden goede en slechte jaren elkaar snel af, met als algemene tendens dat de vangsten geleidelijk steeds minder werden. Uiteindelijk was het vanaf 1900 voor de particuliere visser steeds moeilijker om je brood te verdienen in de zalmvisserij. Ook de grote visserijbedrijven stopten een voor een met hun activiteiten. De zalm verdween uit onze rivieren. De oorzaken hiervan waren divers. Het leegvissen van de rivieren door de grote zalmvisserijbedrijven met hun grote zalmzegens was een belangrijke oorzaak. Maar ook de vervuiling van het water en de bouw van allerlei obstakels, zoals stuwen en sluisjes verderop in de Rijn zorgden ervoor dat de zalmen niet meer hun paaigebieden bereikten.

De Charloisse familie Prins. De zalmvisserij in Charlois is nauw verbonden met de familie Prins. Men mag rustig stellen dat de familie Prins  onder aanvoering van de patriarch Cornelis, de harde kern vormde van de Charloisse zalmvisserij. De levensloop van de Charloisse Prinsen is sterk beïnvloed door de opkomst en de neergang van de zalmtrek in de Nieuwe Maas. De vader Cornelis Johannes Prins heeft, los van het feit dat zalmvisser een zwaar beroep was, hoofdzakelijk goede jaren gekend met regelmatig grote vangsten. Hij overleed in 1882, dus voordat de teloorgang intrad. Zijn zonen hadden het beduidend moeilijker. Hun leven is een weerspiegeling van de ups en downs van de zalmvisserij. De vier zonen van Cornelis werden allemaal visser. De jongste zoon stierf reeds op zeventienjarige leeftijd en heeft dus alleen gevist als knecht van zijn vader. De andere drie Johannes, Willem en Jacob zijn allen zelfstandig visser geworden.

Johannes Prins (1844). De oudste zoon Johannes, geboren in 1844, trouwde met Margarita van der Zoon uit Vianen. Zij gingen wonen aan de Sluisjesdijk. Margarita stierf jong in 1879. Daarna huwde Johannes in 1882 de Rotterdamse Jacomine Sitton. Hij was ook een van de aandeelhouders en initiatiefnemers van de zalmdrijversmaatschappij. Maar toen in de negentiger jaren de vangsten drastisch terugliepen, besloot hij naast zijn eigen zalmdrijverij tevens in loondienst te treden bij het grote visserijbedrijf Prins Hendrik bij Schiedam. Toen in 1899 een nieuwe vennootschap werd opgericht, nam hij toch weer deel met een aandeel van fl.200,-. Maar uiteindelijk kon zijn gezin van het vissen alleen niet meer leven. Hij verhuisde naar de Atjehstraat in Katendrecht, waar zijn vrouw en dochter een winkeltje gingen runnen in gemaakte goederen en manufacturen. Hij bleef daarnaast toch nog actief als zalmvisser. Zijn roeiboot lag in de Petroleumhaven aan de Sluisjesdijk. In 1920 overleed Johannes op 76-jarige leeftijd.

Jacob Prins (1848). De derde zoon Jacob, geboren in 1848, trouwde met Wilhelmina Euser uit Katendrecht. Zij gingen wonen aan het Sluisje, later Sluisjesdijk 91. Hij nam tweemaal deel aan de zalmdrijversmaatschappij en is tot aan zijn dood in 1901 zalmvisser gebleven.

Jacob Prins had in een van die goede jaren bijna de eer om bij de opening van het zalmseizoen zijn beste zalm te mogen aanbieden aan Koning Willem III. Hij had zich dan hofleverancier mogen noemen, maar een visser uit Krimpen aan de Lek had hem net afgetroefd.

Willem Prins (1846). Het verhaal van de tweede zoon Willem laat zien dat als de problemen van het leven van een zalmvisser gepaard gaan met ook de nodige privé zorgen, je een gelukkig leven wel kan vergeten. Willem, geboren in 1846, trouwde in 1868 met Maria Hendrica Keller. Zij kregen tien kinderen, waarvan er een drietal jong stierf. Toen Maria in 1889 op 43-jarige leeftijd overleed, bleef Willem met nog vijf jonge kinderen alleen achter. Voor Willem was 1889 een echt rampjaar, zijn vrouw overleed en bovendien lieten zich dat jaar weinig zalmen verschalken, dus weinig verdiensten. Willem kon hier kennelijk niet goed mee omgaan en zocht regelmatig zijn toevlucht in de kroeg.

Gelukkig vond Willem in de Charloisse weduwe Maria Catharina Kropmans een nieuwe echtgenote. Zij trouwden in 1892. Dit huwelijk bracht hem echter niet het gehoopte geluk en zij gingen apart wonen. Willem met zijn kinderen vertrok naar Rotterdam en Maria bleef in Charlois wonen. Zij bleven wel gehuwd. In 1895 besloot Willem met zijn drie jongste zoons te gaan bivakkeren in zijn zalmschouw die hij had liggen aan de Hoogenoordsche Gracht. Echter dat leven in zo’n primitieve vissersboot kon klaarblijkelijk zijn zoons weer niet echt bekoren, want die zochten al snel onderdak bij familie. Willem bleef alleen achter in zijn vissersboot. Hij bleef wel zalmvisser, maar de fut was er kennelijk uit. In 1899 nam Willem ook niet meer deel aan de nieuw opgerichte zalmdrijversmaatschappij. Waarschijnlijk had hij het geld niet meer om een aandeel te kopen. Hij stopte met vissen. Rond 1900 verhuisde hij met zijn boot naar de beneden Heijschedijk en nog later vond hij onderdak bij zijn zoon Johannes Cornelis die ook aan de beneden Heijschedijk woonde. Willem overleed in 1909 op 63-jarige leeftijd. Bij Willem kan men rustig stellen dat de kostbare zalm duur betaald werd. Zijn leven kende veel ongelukkige momenten.

Het einde van de ‘zalmvisscherij’ op Charlois. Rond 1900 verdwenen de zalmvissers uit Charlois. De halve eeuw daarvoor had zich gekenmerkt door goede tijden en slechte tijden. Maar de naam Prins was voor altijd gevestigd in Charlois.