1850 /1900—Kindersterfte in Charlois in de negentiende eeuw

In de negentiende eeuw zag men met name op het platteland grote gezinnen, kennelijk vruchtbare vrouwen en heel hoge geboortecijfers, maar wel gekoppeld aan ook zeer hoge sterftecijfers bij kleine kinderen. Die hoge kindersterfte kwam in heel Nederland voor en ook in Charlois was dit het geval.  Het sterven van jonge kinderen in de negentiende eeuw was een ‘normaal’ verschijnsel, bijna geen enkel gezin ontkwam eraan. In 1850 was het percentage zuigelingen dat binnen 1 jaar stierf 30 %. In het licht van de huidige tijd betekende dit onvoorstelbaar leed voor de ouders. Tegenwoordig is dit percentage in Charlois 1 %, hetgeen ook nog aan de hoge kant is. Uit de onderstaande grafiek blijkt wel dat Charlois geen gezonde leefomgeving was voor de kleine zuigelingen. Dat wil zeggen dat rond 1860 er gemiddeld twee tot drie begrafenissen per week waren in Charlois en Katendrecht van kinderen jonger dan 1 jaar. Bij een inwonersaantal van ongeveer 5.000 was dit toch wel extreem veel.

Alhoewel dit dus een landelijk verschijnsel was, verdient het onderwerp toch een plaats in de Canon van Charlois. Twee Charloissers hebben namelijk een rol gespeeld in de pogingen om die kindersterfte terug te dringen. Allereerst de Charloisse arts J. Broeksmit die een belangrijk onderzoek uitvoerde. Daarnaast was er het initiatief van de boer Arie Vaandrager die ter verbetering van de koemelk de Hygienische Melkinrichting ‘De Vaan’ oprichtte.

Oorzaken van de Charloisse zuigelingensterfte in de negentiende eeuw. Over de zuigelingensterfte in zijn algemeenheid zijn in de loop der jaren heel wat verhalen verschenen. Maar over de oorzaken ervan verschilden de schrijvers nogal van mening. Opvallend daarbij is ook dat er over de zuigelingensterfte van specifiek Charlois onderzoeken zijn uitgevoerd. Reeds in 1868 verscheen een Academisch proefschrift van de Charloisse arts J. Broeksmit over het geven van kunstvoeding. Daarnaast is er ook een doctoraal scriptie uit 1985 van J.W. Moll met de titel ‘Zuigelingensterfte in Charlois en Katendrecht’.

De zuigelingen stierven doorgaans aan typhus en dysenterie en allerlei andere darmcomplicaties. Daarnaast had je natuurlijk nog ziekten zoals longontsteking, tuberculose en niet te vergeten malaria, cholera en de pest. Maar ook de pokken wist met regelmaat hoog te scoren, zeker in de gebieden van de ‘bijbel-belt’ waar om geloofsreden weinig werd ingeënt met het koe pokvirus. Toentertijd hadden de mensen en ook de doctoren geen flauw idee waarom de kleine kinderen doodgingen en hoe dat te voorkomen was. De medische kennis was zeer marginaal. En werd je ziek dan stonden de doctoren vrijwel machteloos. Aan het eind van de negentiende eeuw was de medische kennis gelukkig een stuk verbeterd.

Welke factoren speelden zoal een rol bij die hoge kindersterfte in Charlois? Drinkwater, een belangrijke factor was de hygiëne. In feite was de situatie in Nederland in de negentiende eeuw te vergelijken met die in arm Afrikaans derdewereldland van nu, geen schoon drinkwater, dus veel ziekten. Ook in Charlois was er van alles mis met de hygiëne. Ook daar kwamen privaten uit op sloten. Onze betovergrootmoeders haalden hun huishoudwater uit diezelfde sloten. De verscheidene verwekkers van diarreeziekten hadden zo vrij spel. Boeren spoelden hun melkbussen uit in de sloot en zorgden zo voor de verspreiding van buiktyfus via hun melk. Ook werden de poeptonnen regelmatig geleegd in de tuin en die uitwerpselen bleven in de zomer op de harde droge ondergrond liggen en vormden dan een belangrijke bron voor infectieziekten. Een waterleiding was er nog niet, die werd pas aangelegd nadat Charlois in 1895 bij Rotterdam gevoegd werd.

Het drinkwater in Charlois was van minder goede kwaliteit, omdat men hier uitsluitend de beschikking had over vervuild oppervlaktewater. Het grondwater was namelijk niet bruikbaar, omdat het door de verzilting zout of brak was. Door de ondoordringbare kleilaag kon het zoete regenwater namelijk niet in voldoende mate de dieper gelegen bodemlagen bereiken. Daarnaast was men in Charlois niet in staat om op grote schaal regenwater op te vangen, want de meeste woningen hadden een rieten dak.

Ieder kind kwam in aanraking met dat vervuilde water, ook al kreeg je borstvoeding. Je werd er in gewassen, je bijvoeding werd er mee verdund en er werd een lekker papje van gemaakt. Dus heel waarschijnlijk was het slechte drinkwater een van de belangrijkste factoren voor de hoge zuigelingensterfte.

Borstvoeding. Het geven van borstvoeding vond men ook toen belangrijk, maar men had er niet altijd de mogelijkheden voor. Als het te druk werd op het land, dan gingen de vrouwen al snel over op het door anderen laten verzorgen van de baby’s. In plaats van borstvoeding kregen de baby’s koemelk verdund met water en aangevuld met wat suiker. Volgens de Charloisse arts J. Broeksmit was het geven van kunstvoeding eveneens een belangrijke sterftefactor. Hij deed samen met twee andere Charloisse geneesheren, A. van der Toorn en H. de Groot, in 1868 een onderzoek in Charlois en kwam tot de volgende resultaten. Zij onderzochten het lot van in totaal ongeveer 2.000 zuigelingen, waarvan er 1.400 borstvoeding kregen, 350 kunstvoeding en 350 gemengde voeding, dus borstvoeding en kunstvoeding. Van de kinderen met borstvoeding stierf ruim 14% in het eerste levensjaar, van de kinderen met kunstvoeding haalde echter bijna 55% hun eerste verjaardag niet. Diegenen die gemengde voeding kregen zaten ertussen in met ruim 33%. Voor hem was het duidelijk dat de hoge sterfte mede veroorzaakt werd door de verstrekte kunstvoeding. Naar zijn mening was het ondoelmatig voedsel en werd het ook nog verkeerd toegediend. Zijn proefschrift beschreef dan ook uitgebreid hoe de kunstvoeding verbeterd kon worden.

Kunstvoeding. De basis van de kunstvoeding was veelal koemelk aangelengd met water. Maar de koemelk kon besmet zijn en de flessen werden omgespoeld met niet schoon water. De kleintjes hadden nog geen weerstand tegen infectieziekten en gingen daar meestal aan dood. Soms verving men de borstvoeding door een broodpapje aangemengd met melk en bruine suiker. De tere maagjes konden echter die verkeerde papjes, die bovendien dikwijls onhygiënisch werden bereid, moeilijk verdragen. Het proefschrift van dokter Broeksmit heeft ongetwijfeld een belangrijke rol gespeeld in de verbetering van de kunstvoeding. Hij benadrukte met name dat het gebruikte water voor verdunning en schoonmaken van de speen en flessen van hoge kwaliteit moest zijn. Charlois heeft daar later van geprofiteerd.

Daling van de zuigelingensterfte. Gelukkig kwam er een kentering en begon de zuigelingensterfte na 1870 ook in Charlois langzaam te dalen. Een keiharde oorzaak hiervan heeft men niet echt kunnen ontdekken. Het percentage borstvoeding was in die tijd niet of nauwelijks gestegen, dus dat kon niet de belangrijkste reden zijn. Een drinkwaternet was ook nog niet aangelegd. De daling van die zuigelingensterfte staat vermoedelijk in verband met de inzichten en invloed van de huisartsen, zoals Broeksmit, en anderzijds met een verbetering van de verloskundige zorg. Ook werd het analfabetisme in die periode aanzienlijk minder, waardoor met name de vrouwen meer openstonden voor cultuurveranderingen. Er kwam duidelijk meer hygiënisch besef.

De vroedvrouwenopleiding in Rotterdam stond bovendien zeer hoog aangeschreven en was met name gebaseerd op de principes van de Oostenrijkse arts Semmelweiss. Hij introduceerde de nu algemeen aanvaarde ‘aseptische methode’ van bevallen. Vanaf 1874 was tevens de in de Rotterdamse school opgeleide vroedvrouw J. Dubbeling werkzaam in Charlois. Heel waarschijnlijk heeft ook zij een belangrijke bijdrage geleverd aan de daling van de zuigelingensterfte. Zij was bij vele bevallingen behulpzaam en kennelijk heel succesvol, want in die tijd daalde het aantal kraambed sterftes. Men mag zeker de conclusie trekken dat de verloskundige hulp in Charlois in de laatste 25 jaar van de negentiende eeuw op een relatief hoog peil stond en voor een kentering in de zuigelingensterfte heeft gezorgd.

De Hygiënische Melkinrichting ‘De Vaan’. Ook de Charloisse melkveehouder Arie Vaandrager van de ‘Beukhoeve’ aan de Charloisse Lagedijk vond de hoge zuigelingensterfte iets verschrikkelijks. Hij was in 1908 een van de initiatiefnemers van de oprichting van de NV de Hygiënische Melkinrichting ‘De Vaan’. Waarom De Vaan? Dat had alles te maken met de ook toen nog steeds hoge zuigelingensterfte in Nederland. Het percentage van de kinderen die in hun eerste levensjaar stierven. was al wel gedaald van 25% naar 10%, maar was toch nog veel te hoog. Al had Arie dat niet zelf aan den lijve ondervonden, hij kende natuurlijk wel het grote verdriet van zijn vader en diens overleden eerste vrouw. Van hun zes kinderen stierven er vijf op zeer jonge leeftijd. Toentertijd had men al wel in de gaten dat de kindersterfte iets te maken had met de kwaliteit van de koemelk die men aan de kleintjes gaf als vervanger van de moedermelk. De Duitse hoogleraar Backhaus had ontdekt dat koemelk een uitstekende vervanger kon zijn van de moedermelk, mits deze rauw werd gedronken en van zeer hoge kwaliteit was. Arie Vaandrager had kennis genomen van dat onderzoek en had contact opgenomen met de directie van het Sophia kinderziekenhuis in Rotterdam. Samen met nog enkele gegoede stadsgenoten brachten zij 100.000 gulden bijeen en bouwden daarvan een nieuwe boerderij speciaal ingericht voor het creëren van de hoogst mogelijke hygiënische omstandigheden. De boerderij die de naam ‘De Vaan’ kreeg, werd gebouwd aan de Bergweg, omdat men daar kon beschikken over elektriciteit en een waterleiding en dat was jammer genoeg in Charlois nog niet overal het geval. 

Arie Vaandrager werd de directeur van De Vaan. De koeien die Arie kocht werden eerst getest op tuberculose. De helft viel dan al af en werd weer doorverkocht. Vanwege de hoge hygiënische eisen werden de staarten opgebonden en werden de koeien voor het melken met warm water gewassen. Om elk besmettingsgevaar uit te sluiten stonden de beesten altijd op stal en kwamen nooit in de wei. Ook het personeel moest de uiterste zinnelijkheid betrachten. Altijd in witte jassen en altijd handen wassen en een voor die tijd wel heel vergaande eis dat iedere arbeider één keer per week in bad moest. Die bijzondere eis werd breed uitgemeten in de kranten. De melk werd uitgevent in Rotterdam. Maar vanwege de relatief hoge prijs, ongeveer 20 cent voor een liter was dit alleen haalbaar voor de meer welgestelden. Gelukkig regelde Arie dat de zieken en zuigelingen uit de arme gezinnen een behoorlijke korting kregen. Het Melkfonds doneerde vijf cent per liter en Arie deed er nog eens vijf cent bij, zodat de minvermogende 10 cent per liter betaalden.

De Vaan liep als een trein en kreeg steeds meer klanten. Het aantal koeien nam gestaag toe en in 1911 kwam men tot de conclusie dat de boerderij te klein was. De NV besloot een nieuwe, veel grotere boerderij te bouwen in Hillegersberg. In 1911 stopte Arie als directeur van De Vaan en werd opgevolgd door Janus Stehouwer. Arie ging terug naar zijn boerderij ‘De Beukhoeve’ aan de Charloisse Lagedijk nr. 187. Hij bleef zich natuurlijk nog wel bemoeien met de gang van zaken in Hillegersberg. Zijn opvolger hanteerde dezelfde strakke regels voor wat betreft de hygiëne, maar specialiseerde zich daarnaast ook in de kwaliteit van de koeien zelf. Hij kocht Fries stamboekvee van de hoogste kwaliteit en fokte hiermee door. De Vaan was een begrip in het binnenland, maar genoot ook belangstelling van het buitenland. De koning van Denemarken kwam hoogstpersoonlijk op bezoek en ook een delegatie uit het Midden-Oosten wilde wel eens kijken hoe Stehouwer dat flikte.

De Vaan bleef jarenlang een succesvolle onderneming, maar ging ten onder in de crisistijd. Ondernemers, dokters en vermogende particulieren kwamen zelf ook in financieel zwaar weer en waren niet meer bereid de financiële tekorten van De Vaan aan te vullen. Er was geen ruimte meer voor filantropie. Het Sophia ziekenhuis was echter nog steeds enthousiast. De zuigelingensterfte was, mede door de kwaliteit van hun melk, teruggelopen van 10% naar 3%. Het einde werd ingeluid toen aan het eind van de dertiger jaren de stal werd geminimaliseerd door het uitbreken van mond- en klauwzeer. In 1939 werd de stekker eruit getrokken en de inboedel en het vee openbaar geveild. Dat zal Arie veel pijn gedaan hebben, want het was uiteindelijk zijn troetelkind.